Owoce czarnego bzu smakują słodko, lekko cierpko i intensywnie aromatycznie - trochę jak aronia, ale bardziej miodowo. Są jednym z najbogatszych źródeł przeciwutleniaczy wśród dzikich owoców dostępnych w Polsce. Ale uwaga: niedojrzałe owoce czarnego bzu są trujące i mogą wywołać poważne zatrucie nawet u dorosłej osoby.
Przez lata zbierania i przetwarzania sezonowych owoców nauczyłem się jednej rzeczy na pamięć: czarny bez nie wybacza pośpiechu. Widziałem, jak ktoś z entuzjazmu zerwał garść czerwonych, niedojrzałych jagód prosto z krzewu - i skończyło się to kilkugodzinnym bólem brzucha i wymiotami. Dlatego zanim zaczniesz robić sok czy nalewkę, przeczytaj ten artykuł do końca.
Jak smakują i pachną owoce czarnego bzu?
To jedno z częstszych pytań, które dostaję: jak smakuje czarny bez? Odpowiedź jest zaskakująco przyjemna - dojrzałe jagody są słodkie, lekko cierpkie, z wyraźną nutą miodu i głębokim aromatem. W smaku kojarzą się z aronią, ale są mniej gorzkie i bardziej aromatyczne. Na surowo nie zachwycają - cierpkość bywa przytłaczająca - ale po przetworzeniu w sok, syrop czy dżem stają się absolutnie wyjątkowe.
Inaczej sprawa wygląda z zapachem całej rośliny. Liście i kwiaty wydzielają intensywny, ziołowy, lekko odurzający aromat - nie każdemu odpowiada. Kwiaty mają delikatniejszy, bardziej miodowy zapach i dlatego chętnie używa się ich do lemoniady czy deserów. Owoce natomiast pachną już wyraźnie owocowo, szczególnie po podgrzaniu.
Sezon na owoce czarnego bzu przypada na sierpień-październik. Jagody dojrzewają stopniowo: najpierw są zielone, potem czerwone, a dopiero w pełnej dojrzałości stają się ciemnofioletowe, wręcz czarne. I tu jest właśnie pułapka - bo czerwone wyglądają apetycznie, ale są toksyczne.
Dlaczego owoce czarnego bzu są tak ciemne?
Czarny kolor jagód to zasługa wyjątkowo wysokiego stężenia antocyjanów - grupy flawonoidów, które w roślinach pełnią rolę naturalnych barwników. Im więcej antocyjanów, tym ciemniejszy kolor - od czerwonego przez fioletowy aż do czarnego.
Dominującym antocyjanem w owocach czarnego bzu jest 3-sambubiozyd cyjanidyny. To właśnie ten związek odpowiada za wyjątkowo silne właściwości przeciwutleniające soku z czarnego bzu - plasują go w ścisłej czołówce najzdrowszych soków owocowych dostępnych w Polsce, obok soku z aronii czy granatu. Co ważne, każdy może przygotować taki sok samodzielnie w domu, bo czarny bez rośnie dziko na skrajach lasów, łąk i wzdłuż dróg.
Jakie właściwości zdrowotne ma czarny bez?
Właściwości lecznicze przypisuje się zarówno kwiatom, jak i owocom czarnego bzu - choć działają nieco inaczej.
Co dają kwiaty czarnego bzu?
Z kwiatów przygotowuje się napary o działaniu:
- przeciwbólowym (w tym pomocnym przy migrenach),
- przeciwbiegunkowym,
- łagodnie uspokajającym.
Kwiaty zawierają flawonoidy, garbniki i polifenole. Napar z kwiatów bzu to jeden z tańszych i bardziej dostępnych naturalnych sposobów na wsparcie organizmu w czasie przeziębienia.
Co dają owoce czarnego bzu?
Owoce działają znacznie szerzej. Badania potwierdzają ich wpływ:
- napotny i przeciwgorączkowy,
- moczopędny,
- przeciwbólowy,
- odtruwający,
- silnie przeciwzapalny.
Za przeciwzapalne i immunostymulujące działanie odpowiadają przede wszystkim antocyjany. To dlatego soki i syropy z czarnego bzu są tak popularne w sezonie jesienno-zimowym - nie bez powodu. Regularne spożywanie przetworów z dojrzałych owoców wspiera układ odpornościowy i pomaga zwalczać stany zapalne.
Kiedy czarny bez jest trujący?
Niedojrzałe owoce czarnego bzu są trujące - to fakt, o którym zbyt mało się mówi, zwłaszcza rodzicom małych dzieci. Krzew rośnie dziko, owoce są kolorowe i kuszące, a dzieci chętnie je zrywają.
W niedojrzałych jagodach (zielonych i czerwonych) znajdują się glikozydy cyjanogenne - związki, które po spożyciu uwalniają w organizmie cyjanowodór. Nawet niewielka ilość może wywołać zatrucie. Dwa najważniejsze z nich w czarnym bzie to:
- sambunigryna,
- sambucyna.
Dobra wiadomość: glikozydy cyjanogenne rozpadają się w wysokiej temperaturze. Gotowanie, smażenie czy pasteryzacja sprawiają, że toksyny ulatniają się i produkt końcowy - sok, syrop, dżem - jest całkowicie bezpieczny. Dlatego nie jedz surowych owoców czarnego bzu. Pij sok.
Jakie są objawy zatrucia czarnym bzem?
Jeśli ktoś spożył niedojrzałe owoce czarnego bzu, objawy mogą pojawić się już po kilkudziesięciu minutach. Są dość niespecyficzne, dlatego ważne jest, żeby powiązać je z tym, co dana osoba jadła:
- nudności i wymioty,
- biegunka,
- bóle i zawroty głowy,
- ogólne osłabienie,
- w cięższych przypadkach: przyspieszone tętno i duszności.
Szczególnie narażone są dzieci - krzew rośnie dziko, w miejscach, gdzie dzieci się bawią, a czerwone jagody wyglądają niewinnie.
Co zrobić przy zatruciu czarnym bzem?
Działaj szybko. Przy podejrzeniu zatrucia niedojrzałymi owocami czarnego bzu:
- Wywołaj wymioty u poszkodowanego (jeśli nie stracił przytomności).
- Natychmiast zadzwoń po pogotowie (numer 112 lub 999).
- Poinformuj ratowników, co i w jakiej ilości zostało spożyte - ułatwi to diagnozę i leczenie.
W szpitalu konieczne będzie płukanie żołądka, aby zapobiec dalszemu wchłanianiu toksyn z przewodu pokarmowego.
Jak bezpiecznie korzystać z czarnego bzu?
Zasada jest prosta: używaj wyłącznie w pełni dojrzałych, czarnych owoców i zawsze je gotuj lub pasteryzuj przed spożyciem. Najlepiej sprawdzają się:
- sok z czarnego bzu (gotowany),
- syrop na zimę (z dodatkiem miodu lub cukru),
- nalewka (spirytus rozkłada toksyny),
- dżemy i konfitury,
- napar z kwiatów (kwiaty nie zawierają toksycznych glikozydów w groźnym stężeniu).
Krzewy czarnego bzu są rozsiewane przez ptaki, które jedzą dojrzałe owoce i wydalają niestrawione nasiona - dlatego znajdziesz je w bardzo różnych miejscach: na obrzeżach lasów, przy drogach, na nieużytkach. Zbiory warto planować na sierpień-październik, gdy owoce mają już intensywnie czarny kolor.
Czarny bez - podsumowanie
Owoce czarnego bzu smakują słodko i aromatycznie, są bogatym źródłem antocyjanów i jednym z najzdrowszych surowców do domowych przetworów. Kwiaty działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie, a owoce wspierają odporność i pomagają w gorączce. Jedynym warunkiem bezpiecznego korzystania z czarnego bzu jest używanie wyłącznie dojrzałych, czarnych owoców i ich obróbka termiczna - niedojrzałe jagody zawierają glikozydy cyjanogenne, które mogą wywołać poważne zatrucie.
Masz krzew czarnego bzu w pobliżu? Poczekaj na pełną dojrzałość, zbierz, ugotuj i ciesz się jednym z najzdrowszych jesiennych soków, jakie możesz zrobić w Polsce za darmo.